Ko e Hā ke Fai ‘i he Fe‘auhi Fakahāmālohí – Fai ‘e Karan Syms

Ko e fuofua a’usia ‘e he tokolahi taha ‘o e kau mātu‘a tauhi fānaú (parents) ‘a e feinga ‘a e ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné (child) ke ne fai ‘iate ia ha me’a ma‘á na peé (autonomy), mahalo pē ki he ta‘u ua ‘o e ki‘i tamasi‘i pe ki‘i ta‘ahine ko iá. ‘Oku ongo‘i ‘e he ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ni ‘oku fai ange ‘a e fakafepaki ‘o fa‘a kamata ai ‘a e fe‘auhi fakahāhāloto pea mo ‘ene mātu‘á mei he‘ene kei to‘u tamaikí (childhood) ki hono ta‘u hongofulu ma tolu ki he hongo ma hivá (teen years) nai. ‘E lava ‘e he mātu‘á ke nau liliu ‘a e ngaahi ‘aho ‘afungí ni ko ha ngaahi vaha‘ataimi tupu fakautuutu mo manakoa ma‘á e fānaú mo ma‘anautolu foki ‘aki ‘a ‘enau poto mo mohu faiva ‘i he‘enau ngaahi tali ke fai ki he angafai “vili noa‘ia, angatu‘u, ongongata‘a, fakafiu, fakafepaki” kuo laú.

Ma‘u Atu ‘a e Mālohí, ‘Oua ‘e Fakamālohí

‘I ha tuku ‘a ho‘omou pehē ‘oku “kovi” ‘a e angafai loto-vili ‘a e fānaú ‘o mou fakafetaulaki ‘aki ‘a e founga fakamalohí,‘e lava ‘e he ongo mātu‘á ke pehē ko e fa‘ahinga angafai faka‘ilonga lelei tonu ‘eni ia ‘o e tupu hake ‘o ‘ena ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné, ko ia, ke mou kumi ‘a e ngaahi founga ‘e ongo‘i ai ‘e he ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ‘okú ne ma‘u ‘a e mālohí ( mafai, mahu‘inga pe ‘ofa‘i). Mei honau ta‘u uá.‘o fai mai ki he ngaahi vaha‘ataimi kehekehe ‘o ‘enau tupu haké, ‘oku fakakehe‘i (individuate) ‘e he ki‘i tamasií pe ki‘i ta‘ahiné ia mei he‘ene ongo mātu‘á mo mei he māmani ‘o hono ‘ātakaí. ‘Oku kau heni ‘ene fai tu‘utu‘uni ma‘ana peé, mo e halakaka atu ‘ene pulé ki he kakaí mo e ngaahi me‘a ‘oku hokó, ta‘e fie auná, vili ta‘e‘unua ‘i ha me‘á ma‘á ná, pea mo ‘ene fie pulé foki.

‘I he tali ‘aki ‘e he mātu‘á ‘a e angafai pehē ‘a e fānaú ha founga fakamālohí, ‘oku tupu ai ‘a e ongo‘i ‘e he ki‘i tamasi‘í pe ki‘t ta‘ahiné ‘oku hala‘atā ia ‘i he mālohi (mafai, mahu‘inga, pe ‘ofa‘i). Pea ko e‘uhi ‘oku feinga ‘a e tangata mo e fefine kotoa pē ke ne ongo‘i mālohí,‘e lava ke tali ‘aki ‘e he ki‘i tamasi‘i pe ki‘i ta‘ahine kuo fakamālohi‘i pehe‘í ‘a ‘ene fafafetau pe ko ‘ene hola holo (toi) foki - ‘a ia, te ne lava ke tukulolo mo tuku ange ki he kakai kehé ke nau fai tu‘utuni mo pule‘i ‘a e me‘a kotoa pē, pe ko ‘ene fakafetau‘aki ‘ene angafai angatu‘ú mo maumaume‘á ke kumi ‘aki hano mālohi. ‘E lava ‘e he mātu‘a ‘oku lava ke hiki ‘enau vakaí ‘o mahino kiate kinautolu ko e vivili ‘a e fānaú ke nau ma‘u ha mālohí ko e faka‘ilonga lelei iá, ke nau ma‘u atu ha ngaahi founga ke ongo‘i ai ‘e he ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ‘okú ne mālohi mo mahu‘inga; pea mo lava ke tali ‘aki ‘a e ngaahi fe‘auhi fahahāmālohí ha ngaahi founga ‘e si‘isi‘i ange ai ‘a e vākoví mo tupu ai ha ngaahi fetu‘utaki fetokoni‘aki ke ongo‘i ai ‘e he mātu‘á pea mo e ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ‘oku nau ma‘u mālohi kotoa ai.

Ko e ‘Uluaki Sitepú ko e Tu‘u-ki-Tafa‘aki

Ko e ‘uluaki sitepu ‘e ‘aonga mo tonu ‘i he fetaulaki mo e ngaahi fe‘auhi fakahāmālohí (power struggles) ko ‘ete tu‘u-ki-tafa‘aki mei he fe‘auhi fakahāmālohí – ko hono fakalea ‘e tahá, fakafisi pe koe ke ke hoko atu ‘a e fe‘auhi fakahāmālohí. Na‘e fehu‘i ange ‘e ha fa‘ē ki he‘ene ki‘i ta‘ahine pe ‘okú ne maau ke ‘alu ‘o ki‘i mohe (nap), pea ko e talí ko e “Ikai.” ‘I he‘ene ongo‘i ‘oku ‘i ai ‘a e fakafepaki hení na‘e tali ange ‘a e fa‘eé ni, “‘Oku ke fie ‘alu pē ki ho mohengá pe ‘oku ke loto ke u fua koe?” “‘Oku ou loto ke ke fua au fakahanga ki lalo hoku ‘ulú mo ke toutou ‘ene au.”

Na‘e mahino ki he fa‘ē ko ‘ení ‘oku hanga ‘e he “Ikaí “ ‘o fakaafe‘i ange ia ke kau ‘i he fe‘auhi fakahāmālohí, pea ‘i he‘ene tu‘u-ki-tafa‘aki mei aí (‘o ‘ikai ke ne fai ha fakafetau pe tukuloló) na‘e fa‘ufa‘u ai ‘e he fa‘eé ni ha iku‘anga fiefia, māfana mo fe‘ofo‘ofani, kae tuku ‘a e femamahi‘aki mo e fehi‘anekina‘aki ‘oku lava ke hoko ‘i he taimi ki‘i mohé. ‘I ho‘o tu‘u-ki-tafa‘aki mei he fe‘auhi fakahāmālohí, ‘okú ke ‘oatu ai ha pōpoaki ki ho‘o ki‘i ta‘ahiné “He ‘ikai te u fuhu mo koe. Pea he ‘ikai pē te u fakamamahi‘i koe. He ‘ikai pē te u fakamalohi‘i koe, pea he ‘ikai pē foki te u tukulolo atu au ia.”

Tau‘atāina ke Fili, ‘Ikai ko e Tu‘utu‘uni Atu pē

Hili ‘a e tu‘u-ki-tafa‘aki mei he fe‘auhi fakahāmālohí, ko e sitepu hono hokó ko e tuku atu ki he fānaú ‘a e tau‘atāina ke fili, kae ‘ikai ko e tu‘utu‘uni atu pē. ‘I he feinga ‘a ha tamai ke fetongi ‘a e taipa (diaper) ‘o ha ki‘i ta‘ahine māhina ‘e 18 ‘a hono motu‘á, ‘a ia, na‘e ‘ikai loto ki ai ‘a e ta‘ahiné ni iá, na‘e tuku atu ‘e he tamaí ni ki hono ‘ofefiné ke fili pe ko fē ‘a e loki ke fai ai ‘a e fetongí. Na’e fili ‘a e lokí ia ‘e hono ‘ofefiné, pea hiki ki ai, ka na‘e toe kalo pē‘a hono ‘ofefiné. Na‘e hoko atu pē ‘e he tamaí ni ia ‘ene palaní ke fakalotomāfana‘i ‘a hono ‘ofefiné mo ke ne ongo‘i mālohí, ko ia, na‘á ne fehu‘i ange, “Ko e mohenga fē?” Na‘e tuhu‘i ange ‘e hono ‘ofeiné ‘a e mohengá, pea fai leva ‘a e fetongi taipá, ‘o ngata ai ‘a e fe‘auhi fakahāmālohí.

‘I he tuku atu ko ia ki he fānaú ke nau filí, kuo pau ke fakapapau‘i ‘e he mātu‘á ‘oku ala tali ‘a e ngaahi fili ko iá. ‘Oua ‘aupito te ke tuku ange ki ho‘o ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ke ne fili pe ‘e tangutu maau mo fakalongolongo pē pe ko ‘ene hū ki tu‘a mei he fale kaí, lolotonga iá ‘oku te‘eki ai pē ha‘o fie mavahe ‘a‘au ia ki tu‘a mei he fale kaí

‘Ikai ko ia pē, ka ke fakapapau‘i ‘oku ‘ikai fu‘u lahi ‘a e ngaahi fili “fakatāfataha” (autocratic) ‘okú ke tuku atu ki he fānaú. Ko e ngaahi fili fakatāfataha peé, ‘a ia, ‘i he fu‘u lahi ‘o honau fakangatangata‘í, ‘oku ongo‘i leva ai ‘e he ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ia ‘oku ‘ikai ‘i ai ha‘ane tau‘atāina ‘a‘ana ia ke ne fili ki he me‘a ko ia ‘okú ne loto ke fili ki aí. ‘Oku ‘i ai pē ‘a hono ‘aonga ki he fānau iikí ‘a hono fakangatangata‘i ‘i he taimi ‘e ni‘ihi ‘a e ngaahi me‘a ke nau fili ki aí, ka ke feinga mu‘a ke tuku atu ki he fānaú, ‘i hano lava, ha ngaahi fili ‘oku fālahi mo ‘ataá ke ongo‘i tau‘atāina ai ‘a e fānaú ‘i he ngaahi fili ‘oku nau faí.

‘Oku ‘ikai totonu ke hanga ‘e ha fo‘i filí ‘o fakafofonga‘i ha tautea. ‘O hangē ko ‘ení, ‘i ha tala ange ki ha ki‘i tamasi‘i pe ki‘i ta‘ahine, “Ko ho‘o hanga‘o fa‘o ‘a ho‘o ngaahi me‘a-va‘ingá ki he puhá pe ko ho‘o ‘alu leva ki ho loki mohé ‘o nofo ai ‘i ha miniti ‘e 30 (time out).” ‘Oku hanga ‘e he “time out” ia ko ‘ení ‘o fakafofonga‘i ‘a e fakamanavahē mo e fakamana (fakalotosi‘i), kae ‘ikai ko e fakalotomāfana‘i pe ko e fakalotolahi‘i ‘o e ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné.

Fekumi Ha Ngaahi Founga ‘Aonga ke Ngāue‘aki Ki Ai Hono Mālohí

Ko e taimi pē te ke tofanga ai ‘i ha fe‘auhi fakahāmālohi pea mo ho‘o ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné, fehu‘i hifo kiate koe “Te u lava fēfē ke u ‘oatu ma‘a hoku ki‘i ‘ofefiné ha mālohi ‘i he me‘a ko ‘eni ‘oku hokó?” Na‘e fai ‘a e fehu‘í ní ‘e ha fa‘ē kau ki he‘ene fainga mo ‘ene ki‘i tamasi‘í ‘i he ‘ikai ke ne fie fakama‘u ‘a hono leta fakahaofi-mo‘uí (safety belt). Ko e tali ‘a e fa‘eé ki hení, ko ‘ene fokotu‘u ‘ene tama ko e pule ia ‘o e ngaahi leta fakahaofimo‘uí - ke ne sio ‘ene tama ‘oku fakama‘u ‘e he kau pāsesé ‘a honau leta fakahaofimo‘uí. Ko e ngata ia ‘o e fe‘auhi fakahāmālohí ni.
.
Fai ha Me‘a Ta‘e ‘Amanekina

Na‘e tu‘u-ki-tafa‘aki ‘a e fa‘ē ia ‘e taha mei he ngaahi fe‘auhi fakahāmālohí ‘aki ‘a ‘ene tala ange ki hono fāmilí , ‘i he‘ene ongo‘i ko ia ‘e ngali hoko ha me‘á “Tau ‘alu ‘o kai fale kai.” ‘Oku ‘ikai foki ko ‘ene lotó ke “fakapale‘i” ‘a e angafai ‘oku koví, ka ko ‘ene feinga ke toe fokotu‘u ke mālohi mo māfana ange ‘a ‘ene fetu‘utaki mo ‘ene fānaú, pea ke ne tauhi ki he‘ene taumu‘a faka‘osí ko e fa‘ufa‘u ha nofo ‘oku vāofi, fe‘ofo‘ofani mo fetokoni‘aki.

Ke Fakatou Ikuna

‘Oku ‘i ai ‘a e ongo‘i ‘oku hangē kuo pau ke ‘i ai ha toko taha ‘e ikuná pea toko taha ‘e fo‘í ‘i he ngaahi fe‘auhi fakahāmālohi ‘oku hokó. Ko e fe‘auhi fakahāmālohi ‘oku iku leleí, ‘a ia, ‘oku fakatou ongo‘i ai ‘e he ongo fa‘ahí na‘á na ma‘u atu ‘a e me‘a na‘á na taki taha fie ma‘ú. Ke a‘usia ha iku‘anga pehē, kuo pau ke fai ki ai ha fealea‘aki (negotiate). ‘E lava ‘e he mātu‘á ke nau tokoni‘i ‘a e fānaú ‘aki ‘a ‘enau fai ha ngaahi tali ki he ngaahi fie ma‘u ko ia ‘a e fānaú, ‘o hangē ko ‘ení, “‘Oku ou ongo‘i ko e founga lelei ia ke ke ikuna ai. Pea ‘oku ou loto ke ke ikuna. Ka ‘oku ou fie ikuna foki mo au. ‘Oku ke pehē te ke lava ‘o ma‘u mai ha founga ke ta fakatou ikuna ai ‘i he‘eta fe‘auhi fakahāmālohi ko ia ‘oku faí?”

Ko Hono Ngāue‘aki ‘a e Tali ”‘Ikaí.”

‘Oku fa‘a ‘i ai ‘a e fakakaukau ‘a e mātu‘á ‘oku ‘ikai pē ke tonu ke tali “Ikai” ange ‘a e fānaú ia pe fehu‘ia ‘e he fānaú ‘a ‘enau tu‘utu‘uní mo honau mafaí. Ka ko e me‘a mālie aí, ko e toko lahi taha ‘o kitautolu mātu‘á ‘oku tau felotoi pea mo e mītiá (media) ‘i he‘enau tu‘uaki mai ko ia ke tau “Tali ‘Ikai Peé (Just Say No).” Ko e lelei tahá foki ke tau ongo‘i ko e tali “‘Ikai” ko ia ‘a e ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ko ‘ene fai ia ‘i he‘ene ta‘e loto ki he me‘a ‘oku tala ange ‘e he mātu‘á ke ne fai pe ‘oua ‘e faí, ka ‘oku ‘ikai ko ‘ene tali peheé ko ‘ene anga ta‘e faka‘apa‘apa (fakasi‘isi‘i) ki he‘ene ongo mātu‘á. Ako‘i ‘a e fānaú ke nau tali “‘Ikai” ‘i he‘enau ta‘e loto (loto kehe) ki ha me‘á, peá ke nau fai ia ‘i ha tō‘onga ‘oku taau mo fe‘ungá. Tokanga‘i angé, ko ho‘omou fie ma‘ú ke tali “‘Ikai” ‘a e fānaú ‘i he‘enau fetaulaki pea mo e o‘i fakato‘ú (peer pressure) mo e ngaahi me‘a ta‘e fe‘unga ‘oku hokó.

Tupu ‘a e Sāuni Me‘á mei he Ongo‘i Hala ‘I he Mālohí

Ko e fānau kuo iku‘i ‘a honau mālohí (overpowered), pe ‘oku nau ongo‘i hala ‘atā ‘i ha mālohí, te nau fa‘a fekumi ke ma‘u atu ha mālohi mei he‘enau ngāue‘aki ‘a e sāuni me‘á. Te nau feinga ke fakamamahi‘i ha ni‘ihi kehe lolotonga ‘a hono fakamamahi‘i kinautolú, pea nau fa‘a fai ha ngaahi me‘a te nau lavea ai. ‘I he fai ko ia ‘o e sāuní ‘i he ta‘u uá pe ta‘u tolú ‘oku ‘asi ia ko e taungutu mo e fakapalaku‘i ‘o ha me‘a kai kuo mahuá. Ko e sāuní ‘i hono fai ‘i he ta‘u 16 pe 17 ‘e ‘asi ia ko e pā‘osi‘i (abuse) ‘o e ngaahi faito‘ó mo e kava mālohí, feitamá, ongo‘i ta‘e ‘aongá, hola holó, mo e tāona-kitá (tāmate‘i pē ‘e ia iá).
‘I he fai ko ia ‘e he fānaú ‘a e ngaahi tō‘onga fe‘auhi fakahāmālohí mo e angafai fa‘a sāuni me‘á, ko e me‘a ‘oku fa‘a hokó ko ‘enau ongo‘i hala ‘atā ‘i ha mālohi mo ‘enau loto si‘i ke nau ma‘u atu ha founga lelei ke nau fai ‘aki ha tokoni, mo ke nau ‘ilo foki ‘oku ‘aonga ‘enau ngāue ‘oku faí. Ko e taumu‘a ‘o e toko lahi taha ‘o e mātu‘á ke tauhi hake ‘a ‘enau ki‘i tamasi‘í pe ki‘i ta‘ahiné ke ne hoko ko ha toko taha lahi (adult) ‘oku falala kiate ia pē (self-reliant), lava ke ne fai a e ngaahi tu‘utu‘u ni ‘oku lelei mo fe‘unga, pea ke ne ma‘u atu foki ‘a e loto-ma‘u ke ne fai ha ngāue ‘aonga te ne loto ke fai ‘i hono kaha‘ú. ‘E mahino ange ki ho‘o ki‘i tamasi‘í pe ki ho‘o ki‘i ta‘ahiné ‘a e kaha‘ú kapau te ke fakafaingamālie‘i ia ke ne ongo‘i ‘oku ne ma‘u ‘a e mālohí mo ne ngāue‘aki ia ‘i ha ngaahi founga ‘aonga mo fe‘ungá foki.

Ko Karen Sims ko e faiako ia ki he Toe Fokotu‘utu‘u ‘o e Angafai ‘a e Fānaú ki he Fetu‘utaki‘anga Fakavaha‘apule‘anga ki he Fānaú mo e Ngaahi Fāmilí.